มันดาลา หรือมานดาล่า เป็นศิลปะรูปแบบหนึ่งต้นกำเนิดที่ประเทศอินเดีย โดยมีรากศัพท์มาจากภาษาสันสกฤต คำว่า Manda ซึ่งแปลว่า แก่นสาร สาระสำคัญ และคำว่า La ที่แปลว่า ภาชนะ หรือสิ่งที่บรรจุ เมื่อรวมกันแปลว่า วงกลม ดังนั้น ศิลปะ มันดาลา ส่วนใหญ่จะมีรูปร่างและลักษณะเป็นวงกลม

ถ้านึกถึงสิ่งรอบตัว ดอกไม้น่าจะเป็นตัวอย่างที่ใกล้ตัวเรามากที่สุด รวมทั้งพวกงานปั้นวงกลมในโบสถ์คริสต์ ธรรมจักรของศาสนาพุทธ ศาสนาอิสลามเองก็มีมันดาลาอยู่เช่นกัน อย่างพวกลวดลายเรขาคณิตต่างๆ หรือแม้กระทั่งงานเขียน

ไม่ใช่เพียงเท่านั้น มันดาลา คือ พื้นที่ที่ล้อมรอบซึ่งจุดศูนย์กลาง เป็นศิลปะที่ไม่จำเป็นต้องมีรูปร่างเป็นวงกลมก็ได้ แต่สิ่งสำคัญคือต้องมีจุดศูนย์กลาง และคำว่าจุดศูนย์กลางก็ไม่จำเป็นต้องอยู่ตรงกลางของภาพเท่านั้น เพราะในงานศิลปะมันดาล่า ซึ่งนับว่าเป็นศิลปะประเภท Abstract นั้น มีพื้นที่มีเรื่องราวที่ซ่อนอยู่ในภาพ มีพื้นที่วงกลมที่เราซึ่งเป็นผู้ชมอาจมองไม่เห็น แต่เจ้าของภาพได้ซ่อนเอาไว้ก็เป็นได้ ดังนั้น ผู้ที่จะบอกได้ว่า ภาพนั้นเป็นมันดาลาหรือไม่ก็คือ เจ้าของภาพ

ถ้าพูดถึง มันดาลา คนส่วนใหญ่มักนึกถึงพระธิเบต หรือพระในประเทศอินเดีย เป็นการนึกถึง มันดาลา ในเชิงของศาสนา จิตวิญญาณ แต่สำหรับฉันแล้ว มันดาลา คือเรื่องราวในใจของเราผู้วาด ผู้ลงมือทำ และบุคคลสำคัญที่ทำให้มันดาลาเป็นภาษาสากล และไม่ได้ถูกกำหนดขอบเขตจำกัดอยู่แค่ศาสนานั่นก็คือ คาร์ล กุสตาฟ ยุง จิตแพทย์ชาวสวิสเซอร์แลนด์ ผู้ซึ่งเป็นบิดามานดาล่าในเชิงจิตวิทยาก็ว่าได้

ยุงคือผู้ที่ทำให้ มันดาลา เข้าถึงได้ง่ายขึ้นและเชื่อมโยงกับเราทุกคน เขานำมันดาลา มาใช้กับคนไข้ของเขา และมันก็แผ่กระจายออกไปยังวงกว้าง ยุงบอกว่า มันดาลา คือ ศิลปะที่สะท้อน  Self หรือจุดศูนย์กลางของผู้ที่ลงมือทำ มันดาลาไม่เคยโกหก มันจริงแท้และสะท้อนความเป็นตัวตน ตัวเรา ชีวิต และ Unconscious ที่ซ่อนอยู่

ในประเทศเยอรมันที่ฉันอยู่ เด็กๆ อายุแค่ห้าหกขวบทุกคนล้วนรู้จักมันดาลา อย่างน้อยก็รู้ว่า ภาพประมาณนี้ วงกลมที่ฉันวาดอยู่คือมันดาลา โดยเฉพาะในโรงเรียน คุณครูนำมันดาลามาใช้เป็นส่วนหนึ่งในการเรียนการสอน มันดาลาอยู่รอบตัวเรา เป็นพื้นฐานชีวิต พื้นฐานศิลปะที่ใครๆ ก็รู้จัก แต่ที่ประเทศไทย มันดาลา ยังคงอยู่ในวงแคบๆ บางคนอาจจะเคยได้ยินแต่ไม่รู้จริงจังหรือลึกซึ้งว่า มันดาลา คืออะไร ระบายสี วาด ทำมันดาลาไปเพื่ออะไร ตัวฉันเองก็เพิ่งรู้จัก มันดาลา ก็เพราะย้ายมาอยู่ที่ประเทศเยอรมันนี่แหละ

ฉันคงจะต้องเขียนถึงยุงอย่างละเอียดในอีกบทความนึง เพราะเขาเป็นบุคคลสำคัญสำหรับวงการมานดาล่าเพื่อใช้ในการฝึกฝน ดูแลตนเอง มีโค้ดคำคมต่างๆ มากมายที่ทำให้ฉันเข้าใจมันดาลาได้มากขึ้น และเหนืออื่นใด ทำให้ฉันเข้าใจตนเอง มากขึ้นด้วย

มันดาลา เป็นศิลปะที่ไม่มีการตัดสินว่าสวยหรือไม่สวย เพราะเราไม่ได้มองที่ผลลัพธ์ แต่เรามองที่กระบวนการ ผู้ที่ลงมือทำ จะจดจ่ออยู่กับภาพมันดาลาตรงหน้า รูบาอาจารย์บอกไว้เสมอว่า ให้ Trust the Process ซึ่งกระบวนการทำมันดาลานั้นมีหลายวิธี แต่หลักๆ คือสามวิธี ได้แก่ การวาด ซึ่งรวมถึงการขีดเขียน การระบาย การดึงสตริงหรือเส้นด้าย การปักก็นับว่าอยู่ในนี้ อีกวิธีคือการจุด การแต้มสีเล็กๆ การวาดวงกลมแล้วถมดำ และวิธีที่สามคือการจัดเรียง ไม่ว่าจะอยู่บนพื้นผิวอะไรก็ได้

คนที่จะเข้าใจว่า มันดาลา คืออะไร มีประโยชน์อย่างไรก็คือคนที่ลงมือทำ มันดาลา อย่างสม่ำเสมอ ไม่ว่าจะด้วยวิธ๊การแบบไหน พื้นผิวแบบใด ใช้วัสดุอุปกรณ์อะไรก็ตาม แม้แค่การมองดูภาพมันดาลาเฉยๆ ก็ก่อให้เกิดการเปลี่ยนแปลงในชีวิตของใครบางคนมาแล้ว

มาลงมือทำ มันดาลา กลับเข้ามาอยู่กับตัวตน ศูนย์กลางของตัวเรา ในวันที่เหงียบเหงา อ้างว้าง โกรธเคือง สับสน วุ่นวายใจ มันดาลา จะไม่ใช่เพียงศิลปะเท่านั้น แต่มันดาลาอาจจะกลายเป็นเพื่อนที่ดีที่สุดในชีวิตของเราก็ได้